Melis Çömek
Bilim insanları, doğanın “Peter Pan”ı olarak anılan ve yaşlanma belirtileri göstermeyen Aksolotlların genetik yapısını çözerek tıp alanında çığır açan bir keşfe imza attı. Fareler ve zebra balıkları üzerinde yapılan ortak araştırma, insanlarda kopan uzuvların yeniden oluşmasını mümkün kılabilecek evrensel bir genetik mekanizmayı ortaya koydu.
Tıp dünyası, uzun yıllardır bilim kurgu filmlerinde işlenen “kaybedilen uzuvların yeniden kazanılması” fikrini gerçeğe dönüştürmeye artık hiç olmadığı kadar yakın. Meksika’nın eşsiz sularında yaşayan ve biyolojik olarak gelişimini tamamlamamasıyla bilinen Aksolotl semenderleri, bu alandaki çalışmalara ilham verdi.
Wake Forest Üniversitesi öncülüğünde gerçekleştirilen ve Proceedings of the National Academy of Sciences’ta yayımlanan yeni araştırma, aksolotl, zebra balığı ve farelerde ortak bir “yenilenme kodu” bulunduğunu ortaya koydu. Söz konusu keşif, her yıl dünya genelinde çeşitli nedenlerle uzuv kaybı yaşayan bir milyondan fazla insan için önemli bir umut kaynağı olarak değerlendiriliyor.
DOĞANIN “EBEDİ ÇOCUĞU”: AKSOLOTL VE YENİLENME GİZEMİ
Aksolotllar, biyoloji dünyasında “hiç büyümeyen canlı” olarak tanımlanıyor. Yaşamlarını başkalaşım geçirmeden, yani larva benzeri bir formda sürdüren bu canlılar, yalnızca bu sıra dışı özellikleriyle değil, dikkat çekici yenilenme yetenekleriyle de öne çıkıyor. Bir aksolotl; kopan bir uzvunu, kuyruğunu hatta kalp ve beyin dokusunun bir bölümünü iz bırakmadan tamamen yeniden oluşturabiliyor. Bilim insanları ise bu “sahte ölümsüzlük” olarak nitelendirilen özelliğin ardındaki mekanizmayı çözebilmek için aksolotlları, benzer yenilenme kapasitesine sahip zebra balıkları ve daha sınırlı iyileşme yeteneği bulunan farelerle karşılaştırmalı olarak inceliyor.
YENİLENMENİN ANAHTARI ORTAYA ÇIKTI: SP6 VE SP8 GENLERİNİN ROLÜ
Üç ayrı laboratuvarın iş birliğiyle gerçekleştirilen araştırma, rejenerasyon sürecinde “evrensel” bir genetik mekanizmanın devreye girdiğini ortaya koydu. Bilim insanları, üç farklı türde de deri yenilenmesi sırasında “SP6” ve “SP8” olarak adlandırılan iki özel genin aktifleştiğini belirledi. Gen düzenleme yöntemleriyle yapılan deneylerde, Aksolotllardan SP8 geni çıkarıldığında, bu canlıların uzuv kemiklerini yeniden oluşturamadığı gözlemlendi. Benzer bulguların farelerde de elde edilmesi, söz konusu genlerin memelilerde de yenilenme kapasitesini harekete geçirebileceğine işaret etti.
GEN TEDAVİSİYLE YENİ UFUKLAR: FARELERDE KEMİK YENİLENMESİ BAŞARILDI
Araştırma ekibi, elde ettikleri bulguları bir adım ileri taşıyarak zebra balıklarından elde edilen bir “yenilenme destekleyici” ile deneysel bir gen tedavisi geliştirdi. Fareler üzerinde denenen ve “FGF8” adı verilen bir molekülü içeren bu yöntem, eksik genlerin görevini dengeleyerek kemik dokusunun yeniden oluşmasını sağladı. Uzmanlara göre, biyo-mühendislik iskeleleri ve kök hücre tedavileriyle birlikte uygulanabilecek bu genetik yaklaşım, gelecekte insanlarda uzuv kaybı sonrasında işlevsel dokuların yeniden kazanılmasına yönelik çok disiplinli bir çözüm sunabilir.
Tarih: 25.04.2026 / 22:26
Buse Şevval Türkyılmaz
edanur kılıç
