Melis Çömek
ABD’de teknoloji devleri Meta ve Google aleyhine verilen emsal mahkeme kararı, sosyal medya platformlarının bilinçli olarak bağımlılık yaratacak şekilde tasarlandığını ortaya koydu. Çocuklarını dijital dünyanın risklerinden korumak isteyen aileler için “dönüm noktası” sayılan bu gelişmeyi değerlendiren uzmanlar, ekran bağımlılığıyla mücadelede yasaklamaktan ziyade iş birliği yapmanın ve çocuklarla “sakin beyinler” üzerinden iletişim kurmanın kritik öneme sahip olduğunu belirtiyor.
Anne ya da babaysanız, ABD’de Meta ve Google’ı ilgilendiren mahkeme kararı kaygılarınızın yerinde olduğunu hissettirmiş olabilir.
Mahkeme, bu şirketlerin genç kullanıcılar için kasıtlı olarak bağımlılık yaratıcı sosyal medya platformları geliştirdiğine ve bunun bir genç kızın ruh sağlığına zarar verdiğine karar verdi.
ABD’deki davada Kaley adındaki genç kadının avukatları, Instagram’da ve Youtube’daki sonsuz kaydırma gibi özelliklerin bağımlılık yaratacak şekilde tasarlandığını savundu.
Kararın sosyal medya şirketleri için “bir dönüm noktası” olduğu belirtiliyor.
Ancak dünya genelinde çocuklarının ekran süresini azaltmaya çalışan anne ve babalar için uygulamada bu karar pek bir fayda sağlamıyor.
Bu nedenle uzmanlara, telefonları çocukların ellerinden, yalnızca kısa bir süreliğine de olsa nasıl alabileceklerine dair ipuçlarını sorduk.
1. KÜÇÜK ADIMLARLA BAŞLAYIN VE GERÇEĞİ YANSITAN HEDEFLER BELİRLEYİN
Birçok aile, çocuklarına zaten tablet veya akıllı telefon vermişse, en doğru çözümün bu cihazlardan tamamen uzak durmak olup olmadığını sorgulayabilir.
Ancak çocuk psikoloğu Dr. Jane Gilmour, bu yaklaşımın her zaman en iyi seçenek olmayabileceğini belirtiyor.
Gilmour’a göre, “Bir alışkanlığı değiştirmek her zaman kolay değildir.”
Buna alternatif olarak, ekran süresini azaltma değişikliklerinin tartışma sırasında değil, normal ve sakin bir zamanda uygulanmasını öneriyor.
“En etkili iletişim, sakin beyinlerle kurulur,” diyerek konunun önemine dikkat çekiyor.
Ekran süresini azaltmak için atılabilecek ilk adım, evde cihazlar için belirli bir alan oluşturmak olabilir; örneğin tek bir dolap.
Gilmour, “Telefonlar kaldırıldığında şarja takılacak tek bir yer belirleyin; böylece konu kapanır ve çocuklar alışkanlığı daha kolay benimser,” diyor.
2. BERABER ÇALIŞIN
Çocuk psikoloğu Dr. Maryhan Baker, “Daha büyük yaştaki çocuklar ve ergenler için, ek kurallar dayatmak yerine, onları ekran süresi konusunda yapılan görüşmelere dahil etmek daha yararlı olabilir” diyor.
Ayrıca, “sosyal medyadaki akran baskısını kabul etmenin, ergenleri yanınıza çekmeye yardımcı olabileceğini” söylüyor.
Örneğin çocuklara onlara şunu demek etkili olabilir:
“Arkadaşlarınla orada iletişim kurduğunu anlıyorum. Bu platformda yokmuşsun gibi görülmenin getireceği sosyal baskıyı anlıyorum.
“O yüzden gün içinde sürekli telefonda olmadığın bir alan yaratmaya nasıl başlayabileceğimizi konuşalım.”
Ebeveynlik koçu Olivia Edwards, çocuğunuzla güçlü bir bağ kurmanın ekran kullanımını düzenlemekte kolaylaştırıcı olabileceğini söylüyor:
“Çocuğumuzla güçlü bir ilişkimiz olmalı çünkü iş birliğine ve ekip çalışmasına bizi götürecek olan şey bu.”
Buna, çocuğunuzun internette tükettiği içeriklere gerçekten ilgi göstermek de eklenebilir.
3. EKRAN KULLANIMINI ÖĞRENMEYE ÇEVİRİN
Birçok ebeveyn, sosyal medyada hızla değişen akımlar ve trendler konusunda kendini geri kalmış hissediyor.
Ancak ekran süresiyle ilgili açıkça konuşmak hem yetişkinler hem de çocuklar için birbirlerinden bir şeyler öğrenme fırsatı doğurabilir.
Edwards buna şöyle örnekler veriyor:
“Şöyle bir şey söyleyebilirsiniz: ‘Sence sosyal medya nasıl işliyor? Sence bu uygulama insanları ekrana bakmaya devam ettirmek için nasıl çalışıyor? İnsanlar burada ne kadar çok zaman harcarsa, şirketlerin bunun üzerinden o kadar para kazandıklarını biliyor muydun?'”
Gilmour da, ebeveynlerin çocuklarına dijital okuryazarlığı uygulamalı bir şekilde öğretebileceğini söylüyor.
“Birlikte bakabileceğiniz içerikler olabilir ve ‘Peki, sence bu doğru mu? Bunun doğru olup olmadığını nasıl anlayabilirim?’ diye sorabilirsiniz.”
4. MODEL OLUN VE ÖRNEK GÖSTERİN
Çocukların ebeveynlerini taklit ettiği sır değil. Çocuklarda iyi ekran alışkanlıklarını teşvik etmek, biraz kendimize bakmakla başlayabilir.
Maryhan burada meseleye hafif bir şekilde yaklaşılmasını öneriyor.
“Çocuklarımızla biraz kendimizi eleştiren bir konuşma bile yapabiliriz. Mesela ‘Hepimiz bunu yapıyoruz, telefon kullanımı konusunda ben de pek iyi değilim’ diyebiliriz.”
Telefonlar ve tabletler her yaşa sürekli bir eğlence kaynağı sağlıyor ama Gilmour hem yetişkinlerin hem çocukların biraz can sıkıntısını kabullenmesinin fayda sağlayacağını söylüyor ve ekliyor:
“Ekran karşısında olmak, dikkatimizi dış dünyaya yöneltir. İç dünyamıza dönüp, bir nevi boşluğa, uzaklara bakmak, geçmişi düşünmemizi, geleceği hayal etmemizi sağlar, yaratıcılığı tetikler.
“Yani çocuklarınızın ‘Yapacak hiçbir şey yok’ diye yakınması ve öylece boşluğa bakması sorun değil. Aslında bu olumlu bir şey.”
5. SOĞUKKANLILIĞI KORUYUN
Ebeveynlik hiçbir zaman kolay olmadı ama ekranların her yerde olduğu bir dönemde, bunların bizi nasıl etkilediğini hala öğrendiğimiz bir zamanda çocuk yetiştirmek kaygı verici olabilir.
Essex Üniversitesi’nden dijital iletişim uzmanı Dr. Tony Sampson, ebeveynlerin moral panik tuzağına düşmemesi gerektiğini söylüyor.
“Kaygılı ebeveynlerin bir medya paniğine kapılıp, tüm ergen beyinleri sadece sosyal medya bağımlılığına yatkınlıklarıyla yaftalama eğilimi var” diyor.
Oysa çocuklar ve ergenler “nöroplastisite” adı verilen bir özelliğe sahip, yani beyinleri, yetişkinlerin beyinlerine kıyasla daha iyi uyum sağlar ve toparlanır.
Sampson “Dikkatin nasıl aşındığına dair çok şey okuyoruz” diyor.
“Ama sosyal medya dikkati kısaltmaz veya aşındırmaz. Dikkati üzerine çeker ve ticari içerikle etkileşime yönlendirir.
“Olumlu teknoloji kullanımı, yaratıcılık, keşif ve öğrenme için nöroplastisiteyi artırmaya yardımcı olabilir.”
Tarih: 28.03.2026 / 13:23
Buse Şevval Türkyılmaz
edanur kılıç
